22 października 2026 roku na Gali w Willi Decjusza nagrodzono osoby i organizacje pozarządowe z całego świata za działania na rzecz pokojowego współistnienia i współdziałania społeczeństw, religii i kultur. Polska Nagroda im. Sérgio Vieira de Mello to dla nas skierowanie światła na tych, którzy swoją codzienną postawą dają świadectwo – na strażników i wojowników praw człowieka.
Luiz Cesar Gasser, Ambasador Brazylii w Warszawie
Nagroda została ustanowiona w 2003 roku przez Stowarzyszenie Willa Decjusza dla upamiętnienia postaci Wysokiego Sekretarza Narodów Zjednoczonych ds. Praw Człowieka, który zginął tragicznie podczas pełnienia swoich obowiązków w Bagdadzie. Całe swoje życie działał na rzecz ochrony wolności i praw człowieka, dialogu międzykulturowego, walki z terroryzmem i kryzysem uchodźczym oraz przestrzegania prawa międzynarodowego. Jego historię przypomniał podczas Gali sam Ambasador Federacyjnej Republiki Brazylii w Warszawie, JE Luiz Cesar Gasser. Od początku przyznawania nagrody, Ambasador Brazylii zasiada w jej kapitule.
Kandydatami do Nagrody mogą być osoby oraz instytucje z Polski oraz zagranicy.
W Kapitule Nagrody zasiedli przedstawiciele: Prezydenta RP, Ambasadora Federacyjnej Republiki Brazylii, Ambasadora Królestwa Szwecji, Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do Spraw Uchodźców – przedstawicielstwa w Polsce, Departamentu Spraw Globalnych Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP, Rzecznika Praw Obywatelskich, Konsula Generalnego Stanów Zjednoczonych w Krakowie, Prezydenta Miasta Krakowa, Fundatora Nagrody – Grupy ZUE, oraz Inicjatorów Nagrody – Fundacji ZNAK i Stowarzyszenia Willa Decjusza.
Laureatami 23. Polskiej Nagrody im. Sérgio Vieira de Mello zostali:
W kategorii osoba – Maksim Znak (ur. 1981) – białoruski prawnik, pisarz i obrońca praworządności. Doktor prawa Białoruskiego Uniwersytetu Państwowego, związany zawodowo z praktyką prawniczą i działalnością akademicką. Podczas kampanii prezydenckiej w 2020 roku reprezentował Wiktara Babarykę, Marię Kalesnikawą i Swiatłanę Cichanouską, a także współtworzył Radę Koordynacyjną na rzecz pokojowego przekazania władzy. Aresztowany we wrześniu 2020 roku, został skazany na dziesięć lat więzienia. Przez ponad tysiąc dni był przetrzymywany bez kontaktu ze światem zewnętrznym. W więzieniu napisał Zekamerone, zbiór stu opowiadań opublikowany w sześciu językach. Zwolniony w grudniu 2025 roku w ramach wymiany więźniów, został przymusowo deportowany i obecnie mieszka w Warszawie.
W laudacji, Magdalena Heydel, prezeska polskiego PEN Clubu, mówiła:
Pisanie stało się nie tylko potrzebą, lecz także codziennym aktem oporu. Mogli zabrać mi rękopis, ale nie mogli odebrać mi myśli.
W kategorii „Organizacja Pozarządowa” – Abuelas de Plaza de Mayo (Babcie z Plaza de Mayo) – argentyńska organizacja praw człowieka założona w 1977 roku, której celem jest odnajdywanie dzieci porwanych lub urodzonych w niewoli podczas dyktatury wojskowej w Argentynie w latach 1976–1983 oraz przywracanie im tożsamości. Organizacja odegrała pionierską rolę w rozwoju metod badań genetycznych służących identyfikacji zaginionych dzieci i przyczyniła się do powstania Narodowego Banku Danych Genetycznych w Argentynie. Do lipca 2023 roku dzięki jej działaniom udało się odnaleźć 133 wnuków i wnuczki. Abuelas de Plaza de Mayo wspiera również postępowania sądowe przeciwko sprawcom wymuszonych zaginięć i nielegalnych adopcji. W 2011 roku organizacja otrzymała Nagrodę Pokojową im. Félixa Houphouëta-Boigny’ego.
W laudacji, Adam Krzywosądzki – dyrektor Departamentu Spraw Globalnych Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP, mówił o Babciach:
Ich działalność pokazuje, że konsekwentne zaangażowanie obywatelskie może zmieniać ludzkie życie, przekształcać instytucje państwowe i podnosić standardy ochrony praw człowieka na świecie. Dziś składamy najwyższy hołd Abuelas de Plaza de Mayo — za ich niezwykłą odwagę, niezłomność i nieprzemijający wkład w obronę prawdy, pamięci, sprawiedliwości i praw człowieka.
Nagrodę specjalną otrzymał Helge Lunde – (ur. 1961) norweski działacz kulturalny, dyrektor wykonawczy Międzynarodowej Sieci Miast Schronienia (ICORN). W latach 1998–2005 kierował międzynarodowym festiwalem literatury i wolności słowa Kapittel w Stavanger, koordynując jednocześnie program wsparcia dla prześladowanych pisarzy. W 2006 roku współtworzył ICORN, obejmując funkcję pierwszego dyrektora wykonawczego, którą pełni do dziś. Pod jego kierownictwem sieć rozrosła się do ponad 90 miast na całym świecie. W swojej działalności promuje rolę miast w ochronie demokracji, praw człowieka i wolności słowa.
Największym osiągnięciem Helgego Lunde było jednak przekształcenie tej idei w instytucję zdolną przetrwać zmiany polityczne, personalne i finansowe. Najtrwalszym świadectwem tej pracy pozostają ludzie, którzy odzyskali bezpieczeństwo, możliwość tworzenia i prawo do decydowania o przyszłości.
– wspominał w laudacji dyrektor Narodowego Centrum Kultury, Robert Piaskowski
Rozmowę z laureatami, która stanowiła uzupełnienie tego popołudnia w Willi Decjusza, przeprowadził Redaktor Marek Kęskrawiec, kierownik działu krajowego Tygodnika Powszechnego. Tradycyjny już panel tym bardziej uświadomił wszystkich gości o bliskości spraw, które podejmują laureaci – o uniwersalnym charakterze praw, o które walczą.
