Trzy dekady obecności w życiu Krakowa
W 1996 roku, po zakończeniu prac restauratorskich przeprowadzonych staraniem Gminy Miejskiej Kraków, Willa Decjusza została ponownie udostępniona mieszkańcom. Odzyskała wówczas nie tylko swój architektoniczny blask, lecz także społeczne i kulturotwórcze znaczenie.
Rozpoczął się czas systematycznego budowania instytucji otwartej na ludzi, idee i współpracę. W renesansowych wnętrzach ponownie rozbrzmiały muzyka i literatura, odbywały się debaty, wystawy, spotkania artystyczne, programy edukacyjne oraz międzynarodowe rezydencje.
Ten jubileusz jest świętem wszystkich osób, które przez minione trzy dekady współtworzyły to miejsce: członków Stowarzyszenia Willa Decjusza, pracowników Instytutu Kultury Willa Decjusza, artystów, pisarzy, tłumaczy, badaczy, partnerów, mecenasów, wolontariuszy, sąsiadów oraz uczestników naszych wydarzeń.
Humanistyczna tradycja i współczesna misja
Willa Decjusza powstała w latach trzydziestych XVI wieku z inicjatywy Justusa Ludwika Decjusza – sekretarza króla Zygmunta Starego, dyplomaty, ekonomisty, historyka i wydawcy. Jej fundator należał do wybitnych przedstawicieli europejskiego humanizmu, a swoją krakowską rezydencję uczynił przestrzenią spotkania ludzi nauki, kultury i życia publicznego.
Ta tradycja pozostaje dla nas zobowiązaniem. Dziedzictwa Willi nie postrzegamy jako zamkniętej opowieści ani historycznego ornamentu. Rozumiemy je jako źródło odpowiedzialności za jakość debaty publicznej, wolność twórczą, prawa człowieka, dostępność kultury oraz dialog pomiędzy społeczeństwami, religiami i kulturami.
Sens działalności Willi Decjusza można wyrazić za pomocą trzech pojęć wskazanych przez Henryka Woźniakowskiego, przewodniczącego Zarządu Stowarzyszenia Willa Decjusza: „wymiana, zaufanie i rozumienie”. To wartości, które od trzydziestu lat określają sposób, w jaki budujemy program, rozwijamy partnerstwa i odpowiadamy na przemiany zachodzące w świecie.
Jedno miejsce, trzy poziomy działania
Program Willi Decjusza rozwijamy równocześnie na poziomie lokalnym, ogólnopolskim i międzynarodowym. Nie są to odrębne obszary aktywności, lecz wzajemnie uzupełniające się perspektywy.
Lokalne doświadczenia pozwalają nam lepiej rozumieć potrzeby mieszkańców i budować kulturę dostępną, regularną oraz bliską codziennemu życiu. Współpraca międzynarodowa wprowadza natomiast do Krakowa nowe idee, doświadczenia i praktyki, wzmacniając europejski charakter miasta.
W 2025 roku zrealizowaliśmy 25 programów i ponad 500 wydarzeń we współpracy ze 175 instytucjami partnerskimi. Gościliśmy 25 rezydentów z 13 państw, a w wydarzeniach uczestniczyło bezpośrednio 28 tysięcy osób. Dzięki działaniom komunikacyjnym dotarliśmy do ponad 8 milionów odbiorców.
Za tymi liczbami stoją jednak przede wszystkim relacje: pomiędzy twórcami i publicznością, mieszkańcami i instytucjami, Krakowem i jego międzynarodowymi partnerami.
W obronie wolności twórczej i praw człowieka
Międzynarodowa działalność od początku stanowi jeden z najważniejszych wymiarów misji Stowarzyszenia Willa Decjusza. Współpracujemy z instytucjami kultury, uczelniami, organizacjami społecznymi i środowiskami twórczymi z Europy i świata.
Szczególne znaczenie mają programy rezydencyjne, zapewniające artystom, pisarzom, tłumaczom i badaczom warunki do pracy, bezpieczeństwo oraz możliwość wymiany doświadczeń. W ramach sieci ICORN i Scholars at Risk wspieramy osoby zagrożone prześladowaniami ze względu na twórczość, działalność publiczną lub pracę naukową.
Prowadzimy Wyszehradzkie Rezydencje Literackie, program Homines Urbani oraz Forum Dialogu Kultur. Arts in Exile przywraca widzialność twórcom, którzy doświadczyli przymusowego przesiedlenia. Triangle for Ukrainian Artists wspiera ukraińskich artystów i przedstawicieli środowiska kultury dotkniętych następstwami wojny.
Od 2002 roku organizujemy Letnią Szkołę Wyszehradzką, będącą jedną z najważniejszych platform wymiany wiedzy i doświadczeń w Europie Środkowej i Wschodniej. Jej społeczność tworzy obecnie ponad 900 absolwentów i 300 ekspertów.
Międzynarodową pozycję Willi potwierdziło również zakończenie w jej murach 91. Kongresu PEN International. Spotkanie pisarzy, tłumaczy i intelektualistów z całego świata stało się ważnym głosem w debacie o wolności słowa i przyszłości literatury.
Nagrody w służbie odpowiedzialnej kultury
Istotnym narzędziem realizacji naszej misji są nagrody honorujące osoby i organizacje zaangażowane w obronę praw człowieka, wolności twórczej oraz pokojowego współistnienia społeczeństw.
Polska Nagroda im. Sérgio Vieira de Mello, przyznawana od 2003 roku, wyróżnia działania podejmowane na rzecz dialogu społeczeństw, religii i kultur. Wyszehradzka Nagroda Literacka wspiera międzynarodowy obieg literatury Europy Środkowej, a Nagroda im. Karla Dedeciusa podkreśla znaczenie przekładu w polsko-niemieckiej wymianie kulturalnej.
Nagrody te służą upowszechnianiu standardów odpowiedzialnej kultury publicznej. Wyrażają przekonanie, że instytucje kultury powinny nie tylko opisywać rzeczywistość, lecz także wzmacniać osoby, które chronią godność człowieka, wolność słowa i demokratyczny porządek wartości.
Partnerstwo, które zapewnia trwałość
Współczesna Willa Decjusza działa w wyjątkowym modelu partnerstwa publiczno-społecznego, opartym na współpracy Gminy Miejskiej Kraków, Stowarzyszenia Willa Decjusza oraz Instytutu Kultury Willa Decjusza.
Miasto zapewnia stabilne ramy instytucjonalne i infrastrukturalne oraz ciągłość opieki nad zabytkowym zespołem. Stowarzyszenie wnosi trzydziestoletnie doświadczenie, kapitał społeczny i ekspercki, międzynarodowe relacje oraz zdolność inicjowania nowatorskich przedsięwzięć. Instytut przekłada te zasoby na całoroczny program kulturalny, edukacyjny i społeczny.
Partnerstwo to pozwala łączyć ochronę dziedzictwa z jego aktywnym udostępnianiem oraz zachować równowagę pomiędzy trwałością instytucjonalną a autonomią programową.
Odpowiedzialność za wspólne dziedzictwo
Willa Decjusza jest żywym zabytkiem, którego zachowanie wymaga stałej i prowadzonej z najwyższą starannością opieki. W 2025 roku przeprowadziliśmy remont tarasu oraz odrestaurowaliśmy południową i zachodnią część fasad. Przed nami kolejne etapy prac konserwatorskich oraz przygotowania do budowy windy, która zwiększy dostępność obiektu dla osób o ograniczonej mobilności.
Ochrona autentyczności zabytku i zapewnienie dostępu do jego przestrzeni są dla nas celami wzajemnie powiązanymi. Dziedzictwo zachowuje pełnię znaczenia wówczas, gdy pozostaje obecne w życiu wspólnoty i może służyć kolejnym pokoleniom.
Jubileusz wspólnego dzieła
Trzydziesta rocznica ponownego otwarcia Willi Decjusza jest dla nas czasem wdzięczności i odpowiedzialności. Dziękujemy wszystkim osobom, instytucjom i środowiskom, które przez minione dekady współtworzyły program Willi, wspierały jej rozwój oraz uczestniczyły w organizowanych przez nas przedsięwzięciach.
Jubileuszowej refleksji towarzyszy publikacja „Willa Decjusza – miejsce spotkań”. Nie jest ona tradycyjnym sprawozdaniem, lecz opowieścią o ludziach, ideach i relacjach tworzących to miejsce. Przedstawia różnorodność naszych działań oraz wartości, które wyznaczają kierunek dalszej pracy.
Trzydzieści lat temu Willa Decjusza została ponownie otwarta dla mieszkańców Krakowa. Dziś pozostaje wspólną przestrzenią dialogu, kultury i odpowiedzialności – miejscem zakorzenionym w historii, obecnym w życiu współczesnego miasta i otwartym na przyszłość.
Zapraszamy do galerii zdjęć z Jubileuszowej Gali.
Sfinansowano ze środków Fundacji PKO Banku Polskiego w ramach programu Korzenie Jutra.
